Verlichting/rationalisme

Achttiende eeuw

 

Vanaf 1725 zien we dat onze literatuur in toenemende mate beïnvloed wordt door het rationalisme. Rationalisten gaan ervan uit dat alleen het gebruik van het menselijk verstand (ratio) kan leiden tot zinnige kennis. Het verstand (de rede) kan de mens bevrijden van onwetendheid, bijgeloof en verstarde denkbeelden. De mens is van nature goed en als hij op de juiste manier gebruik maakt van de rede zal dat leiden tot voorspoed en geluk. Uit deze visie is de verlichting ontstaan.

Enkele belangrijke verlichtingsideeën zijn:

  • Het deïsme: God bestaat wel, maar grijpt niet in in het bestaan van de mens.
  • Het absolute koningschap wordt verworpen en moet plaats maken voor tolerantie, redelijkheid, gelijkheid en broederschap.
  • In de opvoeding wordt er gestreefd naar vrijheid en zelfstandigheid van het kind.

 

Opvoeding is in de verlichting een belangrijk thema. Volgens rationalisten kan een kind alleen in vrijheid opgroeien tot een volwaardig burger. De Engelsman John Locke bijvoorbeeld had groot vertrouwen in de vormende mogelijkheden van de opvoeding.
In de tweede helft van de achttiende eeuw wordt naast het verstand ook het gevoel steeds belangrijker. Belangrijk waren daarbij de ideeën van de Fransman Jean Jacques Rousseau.rousseau  Volgens Rousseau moest de mens terug naar de natuur, naar een mens die nog niet door materiële wensen van zichzelf vervreemd is. Een citaat: “Zich vervreemd voelen van de wereld was de waarheid kennen en het zijn de sociaal aangepasten die een niet-authentiek leven leiden”.

In de literatuur wordt er om deze ideeën te verspreiden gebruik gemaakt van nieuwe genres zoals het essay, de roman (in briefvorm), spectatoriale geschriften en imaginaire reisverhalen.

Enkele schrijvers

In Nederland schrijven vooral Betje Wolff, later samen met Aagje Deken en Hiëronymus van Alphen over de opvoeding. Justus van Effen gaf in navolging van de Engelsen Addisson and Steel hier de Hollandsche spectator uit. In dit tijdschrift bespreekt hij allerlei actuele thema’s.

Rousseau’s Devin du Village

 

Literaire genres
het essay – beschouwing in proza over een onderwerp uit de wetenschap of kunst. 
de roman in briefvorm – een roman die bestaat uit brieven die verschillende personen 
naar elkaar schrijven.
spectatoriale geschrift – tijdschrift waarin  allerlei godsdienstige, politieke 
en literaire onderwerpen worden besproken.
kindergedicht – gedicht speciaal geschreven voor kinderen met een opvoedkundige 
strekking
imaginair reisverhaal  - een verhaal gebaseerd op fictieve reizen naar verzonnen  
gebieden en volkeren

=> Betje Wolff en Aagje Deken